Borstkanker, vervroegde menopauze en intieme gezondheid: wat kan er veranderen?

Wanneer we over borstkanker en de gevolgen van een behandeling praten, denken we vaak aan vermoeidheid, haarverlies, opvliegers of veranderingen aan het lichaam. Veel minder wordt gesproken over wat er intiem kan veranderen.

Toch kunnen behandelingen tegen borstkanker ook een duidelijke invloed hebben op de vulva, vagina, seksualiteit en het dagelijkse comfort. Vaginale droogheid, irritatie, een branderig gevoel, minder natuurlijke lubricatie of pijn tijdens het vrijen kunnen voorkomen wanneer een behandeling de hoeveelheid oestrogeen in het lichaam vermindert of de werking ervan beïnvloedt.

Voor sommige vrouwen gebeurt dat bovendien veel vroeger dan verwacht.

1. 
   

---

Kan een behandeling tegen borstkanker een vervroegde menopauze veroorzaken?

Ja. Sommige behandelingen tegen borstkanker kunnen ervoor zorgen dat de werking van de eierstokken tijdelijk of definitief vermindert. Andere behandelingen verlagen bewust het oestrogeenniveau of blokkeren de werking ervan.

Dat kan bijvoorbeeld voorkomen bij:

• bepaalde vormen van chemotherapie;

• ovariële suppressie, waarbij de werking van de eierstokken tijdelijk wordt onderdrukt;

• het operatief verwijderen van de eierstokken;

• antihormonale of endocriene therapie, waaronder tamoxifen en aromataseremmers.

Daardoor kunnen vrouwen die nog niet natuurlijk in de menopauze waren plots menopauzale klachten ervaren. Bij een door behandeling geïnduceerde menopauze kunnen die veranderingen bovendien sneller optreden dan bij een natuurlijke menopauze.

Ook vrouwen die al in de menopauze waren, kunnen tijdens een behandeling opnieuw of meer uitgesproken klachten ervaren.

Wat gebeurt er met je vagina en vulva wanneer oestrogeen daalt?

Oestrogeen speelt een belangrijke rol in de gezondheid van het vaginale en vulvaire weefsel.

Wanneer het oestrogeenniveau daalt, kunnen de weefsels geleidelijk droger, dunner en minder elastisch worden. Ook de natuurlijke lubricatie kan verminderen.

Het geheel van veranderingen aan vagina, vulva en urinewegen dat samenhangt met een tekort aan oestrogeen wordt vaak het genitourinair syndroom van de menopauze, of GSM, genoemd.

In tegenstelling tot bijvoorbeeld opvliegers verdwijnen deze klachten niet noodzakelijk vanzelf. Zonder aangepaste begeleiding kunnen ze bij sommige vrouwen blijven bestaan of toenemen.

Welke intieme klachten kunnen voorkomen tijdens of na een borstkankerbehandeling?

Iedere vrouw ervaart haar behandeling anders. Mogelijke klachten zijn onder andere:

• vaginale droogheid;

• droogte of gevoeligheid van de vulva;

• jeuk of irritatie;

• een branderig of trekkerig gevoel;

• minder natuurlijke lubricatie bij opwinding;

• pijn of ongemak tijdens penetratie;

• gevoelig of kwetsbaar vaginaal weefsel;

• veranderingen in het libido;

• veranderingen in opwinding of orgasme;

• vaker moeten plassen;

• meer aandrang om te plassen;

• terugkerende urinewegklachten.

Sommige vrouwen ervaren nauwelijks intieme klachten, terwijl ze voor anderen een belangrijke impact hebben op hun dagelijks leven, seksualiteit of relatie.

Waarom heeft niemand me hiervoor gewaarschuwd?

Intieme gezondheid krijgt tijdens een kankerbehandeling begrijpelijkerwijs niet altijd de hoogste prioriteit. De eerste aandacht gaat naar diagnose, behandeling en herstel.

Daardoor worden veranderingen op vlak van seksualiteit, vaginale droogheid of vulvair ongemak soms pas besproken wanneer ze al een grote invloed hebben op de levenskwaliteit.

Dr. Elisabeth Smet, gynaecoloog bij Shinncare en in het Westmead Institute of Maternal Fetal Medicine, Westmead Hospital
“Tijdens een behandeling tegen borstkanker ligt de aandacht vanzelfsprekend eerst op de ziekte zelf. Maar ook klachten die daarnaast misschien kleiner lijken – zoals vaginale droogheid, irritatie of pijn bij intimiteit – verdienen aandacht. Ze kunnen een belangrijke invloed hebben op hoe een vrouw zich dagelijks en in haar eigen lichaam voelt. Erover praten met je arts is daarom een belangrijke eerste stap.”

Vaginale droogheid tijdens of na borstkanker: wat kan helpen?

De juiste aanpak hangt af van je klachten, je type behandeling en je persoonlijke medische situatie.

Bij vrouwen met een voorgeschiedenis van hormoongevoelige borstkanker worden doorgaans eerst niet-hormonale oplossingen geprobeerd. Daaronder vallen bijvoorbeeld vaginale moisturizers en glijmiddelen.

1. Vermijd onnodige irritatie

Wanneer de huid en slijmvliezen gevoeliger of droger worden, kunnen producten die vroeger geen probleem vormden plots onaangenaam aanvoelen.

Het kan helpen om:

• sterk geparfumeerde producten te vermijden;

• agressieve zepen of reinigingsproducten te vermijden;

• de vulva niet overmatig te wassen;

• voorzichtig om te gaan met producten die een branderig of prikkelend gevoel veroorzaken.

De vagina zelf hoeft niet inwendig gereinigd te worden.

2. Denk niet alleen aan de vagina

Droogte beperkt zich niet noodzakelijk tot de vagina.

Ook de vulva en schaamlippen kunnen droger, gevoeliger of kwetsbaarder worden. Dat kan bijvoorbeeld merkbaar zijn tijdens bewegen, fietsen, sporten, bij het dragen van strakke kleding of simpelweg tijdens dagelijkse activiteiten.

Daarom is het belangrijk om bij klachten niet alleen over “vaginale droogheid” te spreken, maar naar de volledige vulvovaginale zone te kijken.

3. Vaginale moisturizers bij aanhoudende droogheid

Een vaginale moisturizer of bevochtiger is bedoeld om regelmatig te gebruiken wanneer droogheid ook buiten seksuele activiteit aanwezig is.

Het verschil met een glijmiddel is belangrijk:

Een vaginale moisturizer is bedoeld voor regelmatige ondersteuning bij aanhoudende droogheid.

Een glijmiddel wordt voornamelijk gebruikt wanneer extra lubricatie nodig is, bijvoorbeeld tijdens seksuele activiteit.

Bij sommige vrouwen worden beide naast elkaar gebruikt.

4. Gebruik voldoende glijmiddel wanneer wrijving ongemakkelijk wordt

Wanneer de natuurlijke lubricatie vermindert, kan tijdens penetratie meer wrijving ontstaan.

Een glijmiddel vermindert de wrijving en kan seksuele activiteit daardoor comfortabeler maken.

Neem pijn tijdens het vrijen wel serieus. Wanneer seks regelmatig pijnlijk is, kan het instinctief aanspannen van de bekkenbodem de pijn verder versterken. In dat geval kan begeleiding door een gynaecoloog, seksuoloog of bekkenbodemkinesitherapeut zinvol zijn.

Wanneer bespreek je klachten best met je arts?

Bespreek intieme klachten altijd met je behandelende arts wanneer ze aanhouden, toenemen of een duidelijke invloed hebben op je levenskwaliteit.

Medisch advies is zeker aangewezen bij:

• bloedverlies;

• wondjes of letsels;

• uitgesproken of aanhoudende pijn;

• een sterk branderig gevoel;

• opvallende veranderingen aan de vulva;

• terugkerende urineweginfecties;

• pijn tijdens het vrijen die blijft terugkomen.

Niet iedere klacht tijdens een kankerbehandeling wordt veroorzaakt door een tekort aan oestrogeen. Infecties, dermatologische aandoeningen, bekkenbodemproblemen en andere oorzaken kunnen vergelijkbare symptomen geven.

Wat met vaginale oestrogenen na borstkanker?

Dit is een onderwerp waarbij algemene adviezen tekortschieten.

Bij vrouwen met een voorgeschiedenis van hormoongevoelige borstkanker worden eerst niet-hormonale opties aanbevolen.

Wanneer deze onvoldoende helpen, kunnen laaggedoseerde lokale vaginale oestrogenen in bepaalde situaties worden besproken. De beslissing hangt onder andere af van het type borstkanker en de huidige behandeling.

Bij vrouwen die tamoxifen gebruiken en vooral bij vrouwen die een aromataseremmer nemen, is een individuele afweging samen met de gynaecoloog en het oncologische team belangrijk.

Start daarom niet op eigen initiatief met hormonale preparaten of supplementen die hormonale effecten kunnen hebben zonder dit met je behandelende arts te bespreken.

Intimiteit na borstkanker gaat over veel meer dan vaginale droogheid

Intimiteit is uiteraard niet alleen een kwestie van hormonen of lubricatie.

Een diagnose en behandeling van borstkanker kan veranderen hoe je naar je lichaam kijkt en hoe je aanraking, seksualiteit en verlangen ervaart.

Onder andere deze factoren kunnen meespelen:

• vermoeidheid;

• veranderingen aan de borsten;

• operaties en littekens;

• haarverlies;

• gewichtsschommelingen;

• een plotselinge menopauze;

• pijn of gevoeligheid;

• minder zin in seks;

• angst voor pijn;

• onzekerheid over je lichaam;

• de emotionele impact van kanker.

Sommige vrouwen willen snel opnieuw intimiteit. Voor anderen duurt dat maanden of langer.

Er bestaat geen juiste timing.

Intimiteit hoeft bovendien niet onmiddellijk penetratie te betekenen. Andere vormen van aanraking ontdekken, tijd nemen, praten met een partner en de druk wegnemen om “terug te worden zoals vroeger” kunnen allemaal deel uitmaken van herstel.

Meer aandacht voor intieme gezondheid tijdens en na borstkanker

Intieme klachten tijdens of na een borstkankerbehandeling blijven relatief weinig zichtbaar.

Daarom willen we ook bij Shinncare beter begrijpen welke impact zulke veranderingen hebben op vrouwen en welke behoeften zij ervaren op het vlak van intiem comfort.

We starten daarom een gebruikerstest rond Aqua Glide bij 20 vrouwen die borstkanker hebben of hebben gehad.

Tijdens deze gebruikerstest willen we beter begrijpen hoe deze vrouwen het gebruik ervaren en welke aspecten voor hen belangrijk zijn op het vlak van gebruiksgemak en intiem comfort.

De resultaten zijn momenteel nog niet beschikbaar.

Het gaat om een gebruikerstest en niet om een klinische studie. Er kunnen op dit moment dan ook geen medische of klinische conclusies aan worden verbonden.

Zodra de test afgerond en geanalyseerd is, kunnen de bevindingen transparant worden gedeeld.

Je intieme gezondheid is óók gezondheid

Tijdens een kankerbehandeling kan vaginale droogheid, irritatie of pijn gemakkelijk naar de achtergrond verdwijnen tussen alle andere medische zorgen.

Maar wanneer een klacht invloed heeft op bewegen, slapen, intimiteit, relaties of simpelweg op hoe comfortabel je je voelt in je eigen lichaam, verdient ze aandacht.

Praat erover met je huisarts, gynaecoloog, oncologisch verpleegkundige of oncoloog.

De oplossing hoeft niet voor iedere vrouw dezelfde te zijn. Soms begint ze met kleine aanpassingen. Soms is bijkomende medische begeleiding nodig.

Het belangrijkste is dat intieme klachten geen onderwerp hoeven te zijn waar je in stilte mee blijft rondlopen.

---

Veelgestelde vragen over borstkanker, menopauze en vaginale droogheid

Kan een borstkankerbehandeling vaginale droogheid veroorzaken?

Ja. Chemotherapie, ovariële suppressie en bepaalde antihormonale behandelingen kunnen het oestrogeenniveau verlagen of de werking van oestrogeen beïnvloeden. Daardoor kunnen onder andere vaginale droogheid, irritatie en pijn tijdens het vrijen ontstaan.

Kan je door een borstkankerbehandeling vervroegd in de menopauze komen?

Dat kan. Chemotherapie, het onderdrukken of verwijderen van de eierstokken en bepaalde andere behandelingen kunnen een door behandeling geïnduceerde of vervroegde menopauze veroorzaken.

Of deze tijdelijk of blijvend is, hangt onder meer af van het type behandeling en de leeftijd van de vrouw.

Wat helpt tegen vaginale droogheid tijdens antihormonale therapie?

Niet-hormonale mogelijkheden zoals vaginale moisturizers en glijmiddelen worden doorgaans eerst geprobeerd.

Wanneer deze onvoldoende helpen, bespreek je andere behandelingsmogelijkheden met je arts. De mogelijkheden hangen onder andere af van je voorgeschiedenis en de antihormonale behandeling die je gebruikt.

Wat is het verschil tussen een glijmiddel en een vaginale moisturizer?

Een glijmiddel wordt gebruikt om wrijving te verminderen wanneer extra lubricatie nodig is, bijvoorbeeld tijdens seks.

Een vaginale moisturizer wordt regelmatig gebruikt om aanhoudende vaginale droogheid te ondersteunen, ook buiten seksuele activiteit.

Mag je glijmiddel gebruiken tijdens antihormoontherapie?

Glijmiddelen behoren tot de niet-hormonale mogelijkheden die worden gebruikt om wrijving en ongemak bij vaginale droogheid te verminderen.

Wanneer een product irritatie veroorzaakt of wanneer pijn tijdens seks blijft aanhouden, bespreek je dit best met je arts.

Zijn vaginale oestrogenen toegestaan na borstkanker?

Dat hangt af van de persoonlijke situatie.

Wanneer niet-hormonale mogelijkheden onvoldoende helpen, kan een arts in bepaalde situaties laaggedoseerd lokaal vaginaal oestrogeen overwegen. Zeker bij behandeling met een aromataseremmer is overleg met het oncologische behandelteam belangrijk.

Wanneer moet ik met mijn arts praten over vaginale klachten?

Bespreek klachten met je arts wanneer ze aanhouden, verergeren of je levenskwaliteit beïnvloeden.

Bij bloedverlies, wondjes, terugkerende infecties, hevige pijn of opvallende veranderingen aan de vulva is medische beoordeling aangewezen.

---

Begrippenlijst

Antihormonale therapie
Een behandeling die de productie of werking van bepaalde hormonen beïnvloedt. Bij hormoongevoelige borstkanker wordt ze gebruikt om de invloed van oestrogeen op kankercellen te verminderen.

Aromataseremmer
Een type antihormonale behandeling dat de aanmaak van oestrogeen in het lichaam sterk vermindert. Voorbeelden zijn anastrozol, letrozol en exemestaan.

GSM – genitourinair syndroom van de menopauze
Een verzamelnaam voor veranderingen aan vagina, vulva, blaas en urinewegen die kunnen ontstaan wanneer het oestrogeenniveau afneemt.

Ovariële suppressie
Een behandeling waarbij de werking van de eierstokken tijdelijk wordt onderdrukt zodat ze minder oestrogeen produceren.

Tamoxifen
Een geneesmiddel dat de werking van oestrogeen op bepaalde cellen blokkeert en wordt gebruikt bij bepaalde vormen van hormoongevoelige borstkanker.

Vaginale moisturizer
Een product dat regelmatig wordt gebruikt om vaginale droogheid te helpen verminderen.

Glijmiddel
Een product dat wrijving vermindert wanneer extra lubricatie nodig is, bijvoorbeeld tijdens seksuele activiteit.

---

Dit artikel heeft een informatief karakter en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Bespreek klachten of behandelingsmogelijkheden tijdens of na borstkanker altijd met je behandelende arts of oncologisch team.